Ücret, iş sözleşmesinin en önemli unsurlarından biridir. Zaman zaman çeşitli nedenlerle işçi ücretinin ödenmemesi/ödenememesi durumu ile karşılaşılmaktadır. Taraflar arasında yaşanabilecek bu tür uyuşmazlıkların çözümü amacıyla 4857 sayılı İş Kanunu’nda yeni düzenlemelere de yer vermiştir. Bu yazımızda, işçi ücretlerinin ödenmemesi/ödenememesi nedenlerine göre ayrı ayrı açıklama yapılarak, tarafların bu konuda bilgilendirilmesi amaçlanmıştır.
II- İŞVERENİN ACZİ HALİNDE
İşverenin ödeme aczine düşmesi halinde işçi ücretinin ödenmesine ilişkin olarak 4857 sayılı İş Kanunu’nun 33. maddesinde düzenleme yapılmış ve Ücret Garanti Fonu Yönetmeliği (ÜGFY) (1) çıkarılmıştır.
İşverenin konkordato ilan etmesi, işveren için aciz vesikası alınması veya iflası nedenleri ile işverenin ödeme güçlüğüne düştüğü hallerde, işçilerin iş ilişkisinden kaynaklanan son üç aylık ücretlerini Ücret Garanti Fonu ödeyecektir (İş Kanunu md. 33). Fondan yararlanma ve başvuru şartları ÜGFY ile düzenlenmiştir.
İş sözleşmesinin devam edip etmediğine bakılmaksızın; işverenin ödeme güçlüğüne düştüğü hallerde, iş sözleşmesinden kaynaklanan aylık ücretlerini alamaması nedeniyle, ücret alacağı bulunan işçinin; son üç aylık ücretinin ödenmediğini gösteren ve Yönetmelik ekinde örneği bulunan işçi alacak belgesi veya son üç aylık ücret alacağını gösteren sair belge ile birlikte, aşağıdaki belgelerden birini ibraz ederek Türkiye İş Kurumu il veya ilçe müdürlüklerine başvurması gerekmektedir (ÜGFY md.
:
a- İcra ve İflas Kanunu’nun 143. maddesi uyarınca İcra Dairesi’nden alınan aciz vesikası veya 105. maddenin birinci fıkrası uyarınca alınacak aciz vesikası hükmündeki belge,
b- İflasın açılmasına dair mahkeme kararının tasdikli suretinin veya İcra ve İflas Kanunu’nun 166. maddesi uyarınca ilan edildiğini gösteren belge,
c- İcra tetkik merciince verilen konkordato mühleti kararının tasdikli sureti veya İcra ve İflas Kanunu’nun 288. maddesi uyarınca ilan edildiğini gösteren belge.
Türkiye İş Kurumu birimleri, başvuru tarihinden itibaren en geç otuz gün içinde işçiye, son üç aylık ücret alacağını ödeyerek durumu ivedilikle, ilgili icra-iflas müdürlüklerine veya konkordato komiseri ile işverene bildirir (ÜGFY md. 9).
İşçi, aynı işverenle olan iş ilişkilerinde aciz vesikasına dayanarak Ücret Garanti Fonu’ndan bir kez yararlanabilir.
Yönetmelik kapsamındaki işverenlerin işsizlik sigortası primi ödememiş olmaları, işçilerin bu Yönetmelikteki haklardan yararlanmalarına engel teşkil etmez.
III- İŞVERENİN, ÖDEME GÜCÜ BULUNMASINA RAĞMEN ÖDEMEDE BULUNMAMASI HALİNDE
A- İŞ SÖZLEŞMESİNİN İŞÇİ TARAFINDAN DERHAL FESHİ
İşveren tarafından işçinin ücreti kanun hükümleri veya sözleşme şartlarına uygun olarak hesap edilmez veya ödenmezse, işçi, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 24/II-e maddesi uyarınca iş sözleşmesini haklı nedenle derhal feshedebilir. Bu durumda ayrıca, koşulları gerçekleşmiş ise 1475 sayılı İş Kanunu’nun yürürlükteki 14. maddesi uyarınca kıdem tazminatı talebinde bulunabilir.
İşçi ücretinin ödenmemesi halinde, zamanaşımı süresi içinde eda davası açarak ücretinin ödenmesini de talep edebilir. İş Kanunu’nun 34. maddesinin 1. fıkrası uyarınca gününde ödenmeyen ücretler için mevduata uygulanan en yüksek faiz uygulanır. Toplu iş sözleşmesinden doğan ücret alacağının ödenmemesi nedeniyle açılan eda davalarında işveren, bankalarca uygulanan en yüksek işletme kredisi faizi üzerinden faiz ödemek zorundadır (TİSGLK md. 61/1).
B- ÜCRETİN GÜNÜNDE ÖDENMEMESİ NEDENİYLE İŞÇİNİN ÇALIŞMAKTAN KAÇINMASI
4857 sayılı İş Kanunu’nun 34. maddesinin 1. fıkrasına göre; ücreti ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde mücbir bir neden dışında ödenmeyen işçi, iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir.
İş görmekten kaçınma hakkının doğabilmesinin ilk koşulu ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde işçilerin ücretlerini tamamen veya kısmen ödememiş olmasıdır. İşçiler yirmi günlük sürenin sonunda bu haklarını kullanmasalar bile, ödemede gecikmenin devam etmesi halinde sürekli borç ilişkisinin özelliği nedeniyle çalışmaktan kaçınma hakkını gecikme devam ettiği sürece kullanabilirler.
Burada dikkat edilmesi gereken önemli bir husus vardır. Söz konusu Kanun hükmü, işçiye işe gelmeme hakkı değil iş görmekten kaçınma hakkı vermektedir. İş görmekten kaçınma, işe gelmemek değil; işyerine gelip, iş görme borcunu yerine getirmemektir.
Söz konusu hakkın doğabilmesinin diğer koşulu ise, ücretlerin ödenmemesinin bir mücbir nedene dayanmamasıdır. Mücbir nedenin varlığı halinde işçi çalışmaktan kaçınamaz.
Ücretin gününde ödenmemesi nedeniyle, kişisel kararlarına dayanarak işçilerin iş görme borcunu yerine getirmemeleri sayısal olarak toplu bir nitelik kazansa dahi grev olarak nitelendirilemez (İK md. 34/1). Koşullarının gerçekleşmesi halinde iş görmekten kaçınma hakkı sadece ücretleri ödenmeyen işçiler için söz konusudur. İşyerindeki diğer işçilerin bu yola başvurmaları halinde, davranışlarına uygun yaptırımlarla karşı karşıya kalırlar.
Yasal koşulların varlığı nedeniyle çalışmaktan kaçınan işçilerin, iş sözleşmeleri çalışmadıkları için feshedilemez ve yerine yeni işçi alınamaz. Bu işler başkalarına yaptırılamaz (İK md. 34/2). İşçiler bu davranışı gerçekleştirirken sadakat borcuna aykırı herhangi bir tutum içine girerlerse, yasal bir hakkın kullanılmasından söz edilemeyecek; aksine işveren İş Kanunu’nun 25/II-(e)’ye dayanarak iş sözleşmesini haklı nedenle derhal feshedebilecektir.
İşçiler, İş Kanunu’nun 34. maddesine uygun olarak çalışmaktan kaçındıkları süreye ilişkin ücret talebinde bulunamazlar. Zira, çalışılmayan süre için ücret alacağı doğmaz. Söz konusu nedenden dolayı iş görmekten kaçınmak; İş Kanunu’nun 66. maddesinde düzenlenen çalışılmış gibi sayılan haller arasında zikredilmemiştir.
4857 sayılı İş Kanunu’nun 102/a maddesinde, işçinin ücretini süresi içinde kasten ödemeyen veya eksik ödeyen işverene, ücreti ödenmeyen her ay ve her işçi için idari para cezası öngörmüştür.
--------------------------------------------------------------------------------
* İş Müfettişi
(1) 18.10.2004 tarih ve 25617 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir
