4857 sayılı İş Kanunu’nun 79. maddesine göre, bir işyerinin tesis ve tertiplerinde, çalışma yöntem ve şekillerinde, makine ve cihazlarında işçilerin yaşamı için tehlikeli olan bir husus tespit edilirse, tehlikenin niteliğine göre iş tamamen veya kısmen durdurulacağı veya işyerinin kapatılacağı hüküm altına alınmıştır. 

İşveren, makine, tesisat ve tertibat veya işin durdurulması veya işyerinin kapatılması sebebiyle işsiz kalan işçilere ücretlerini ödemeye veya ücretlerinde bir düşüklük olmamak üzere meslek veya durumlarına göre başka bir iş vermeye zorunludur.

İş Kanunu’nun 79. maddesinde, işyerlerinde işçiler için tehlikeli olan tesis ve tertiplerin veya makine ve cihazların ne şekilde işletilmekten alıkonulacağı ve bunların ne şekilde yeniden işletilmelerine izin verilebileceği, işyerinin kapatılması ve açılması, işin durdurulmasına veya işyerinin kapatılmasına karar verilinceye kadar acil hallerde alınacak önlemlere ilişkin hususlar ile komisyonda görev yapacak işçi ve işveren temsilcilerinin nitelikleri, seçimi, komisyonun çalışma şekil ve esasları Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından hazırlanacak bir yönetmelikte gösterileceği hususu da düzenlenmiştir. Söz konusu Yönetmelik Resmi Gazete’de yayımlanarak yayımı tarihinde yürürlüğe girmiştir (1).

Bu yazımızda, işyerinde iş sağlığı ve güvenliği hükümlerine aykırı hallerde işin durdurulması veya işyerinin kapatılması uygulanışı, “İşyerlerinde İşin Durdurulmasına veya İşyerlerinin Kapatılmasına Dair Yönetmelik” hükümlerinden yararlanılarak açıklanacaktır.

II- İŞYERLERİNDE İŞİN DURDURULMASINA VE İŞYERİNİN KAPATILMASINA YETKİLİ KOMİSYON

A- KOMİSYONUN KURULUŞU

İşyerlerinde işin durdurulmasına ve işyerinin kapatılmasına karar vermeye yetkili komisyon, iki Bakanlık İş Müfettişi ve ilgili Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Bölge Müdürü ile bir işçi ve bir işveren temsilcisinden oluşur. Komisyon’a katılacak iş müfettişlerden biri, işin durdurulmasını veya işyerinin kapatılmasını teklif eden müfettiştir. Komisyon’a kıdemli müfettiş başkanlık eder.

Komisyon’a işçi temsilcisi olarak, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Bölge Müdürlüğü görev alanı içinde her işkolu için, kendisine mensup işçi sayısı en yüksek olan işçi sendikaları konfederasyonu yönetim kurulunca bir asil, bir yedek üye seçilir. Konfederasyon’ca İşyerlerinde İşin Durdurulmasına veya İşyerlerinin Kapatılmasına Dair Yönetmelik’te belirlenen süreler içinde seçim yapılmadığı takdirde, işkolunda en çok üyeye sahip işçi sendikası yönetim kurulunca bir asil, bir yedek üye seçilir. İşçi sendikaları konfederasyonu veya işçi sendikasınca seçim yapılmaması veya seçilen üyenin ya da yedeğinin komisyona katılmaması halinde, işyerinde çalışan işçiler arasından, işçilerce seçilen temsilci, komisyona üye olarak katılabilir.

İşveren temsilcisi olarak, her işkolu için, kendisine mensup işveren sayısı en yüksek olan işveren sendikaları konfederasyonu yönetim kurulunca bir asil, bir yedek üye seçilir. Konfederasyon’ca İşyerlerinde İşin Durdurulmasına veya İşyerlerinin Kapatılmasına Dair Yönetmelikle belirlenen süreler içinde seçim yapılmadığı takdirde, işkolunda en yüksek üyeye sahip işveren sendikası yönetim kurulunca, bir asil, bir yedek üye seçilir. İşveren sendikaları konfederasyonu veya sendikasınca seçim yapılmaması veya seçilen üyenin veya yedeğinin komisyona katılmaması halinde, işveren veya vekili komisyona üye olarak katılabilir [2].

B- KOMİSYON ÜYELERİNİN SÜRELERİ

İşçi ve işveren temsilcilerinin görev süreleri iki yıldır. Sürenin bitiminden itibaren altı iş günü içinde seçilen asil ve yedek temsilciler ilgili Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Bölge Müdürlükleri’ne bildirilmelidir. Süresi bitenler yeniden seçilebilirler. Seçilenlerin göreve başlamasına kadar eski temsilcilerin görevleri devam edecektir.

İşçi ve işveren temsilcilerinden ölüm, çekilme gibi sebeplerle ayrılanların yerlerini yedekleri alır. Yedekleri yoksa, anılan Bölge Müdürünce yapılacak bildirim üzerine altı iş günü içinde yenileri seçilmelidir.

Süresinin bitiminden önce görevinden ayrılanların yerlerine gelenler ayrılanların sürelerini tamamlayacaklardır.

C- KOMİSYON’UN TOPLANTIYA ÇAĞRILMASI

Denetim yapan Bakanlık İş Müfettişi, işin kısmen veya tamamen durdurulmasını, işyerinin kısmen veya tamamen kapatılmasını gerektiren bir durumun varlığını raporla bildirirse, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Bölge Müdürü, Komisyonu yazılı olarak toplantıya çağırır.

Çağrı yazısında toplantının günü, saati, yeri ve işin durdurulmasını veya işyerinin kapatılmasını gerektiren sebepler belirtilir.

Ayrıca toplantının günü, saati, yeri ve işin durdurulmasını veya işyerinin kapatılmasını gerektiren sebepler işverene de bildirilir.

D- KOMİSYON TOPLANTILARI

Komisyon toplantılarına Bakanlık İş Müfettişlerinin ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Bölge Müdürü’nün katılması mecburidir.

İşçi veya işveren temsilcilerinin veya yedeklerinin katılmaması, komisyon’un toplanmasını ve karar almasını engellemeyecektir.

E- KOMİSYON KARARLARI

Komisyon kararları oy çokluğuyla alınır. Oyların eşitliği halinde, Komisyon başkanının (kıdemli Bakanlık İş Müfettişi) bulunduğu taraf çoğunluğu sağlamış sayılır. Kararların gerekçeli yazılması ve toplantıya katılanlarca imzalanması gerekir.

İşin kısmen veya tamamen durdurulmasına, işyerinin kapatılmasına karar verildiği sırada, işveren, durdurma veya kapatma sebeplerini gidermek için çalışma talebinde bulunursa, çalışmaya izin verildiği, gerekirse süre de belirlenerek, işin durdurulmasına veya kapatılmasına dair karara yazılır.

III- İŞİN DURDURULMASI VEYA İŞYERİNİN KAPATILMASI

A- DURDURMA VE KAPATMA

Bir işyerinin tesis ve tertiplerinde, makine ve cihazlarında, çalışma metot ve şekillerinde, işçilerinin yaşamı için tehlikeli olan bir husus tespit edilirse, tehlike giderilinceye kadar, “İşyerlerinde İşin Durdurulmasına ve İşyerinin Kapatılmasına Yetkili Komisyon” tarafından, tehlikenin niteliğine göre, işin kısmen veya tamamen durdurulmasına ya da işyerinin kapatılmasına karar verilir.

Karar işverene tebliğ edilir.

B- DURDURMA KARARININ UYGULANMASI

İş, gerekirse güvenlik kuvvetlerinin de yardımıyla Müfettişçe, Komisyon kararına uygun olarak durdurulur; durdurulan bölüm mühürlenir.

İşin kısmen veya tamamen durdurulmasına, işyerinin kapatılmasına karar verildiği sırada, işveren, durdurma veya kapatma sebeplerini gidermek için çalışma talebinde bulunursa, çalışma yapılacak yerler mühürlenmez. Durumu belirleyen bir tutanak düzenlenir. Durdurmayla ilgili belgeler ilgili Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Bölge Müdürlüğü’nde saklanır.

C- MÜHÜRLERİN GEÇİCİ OLARAK KALDIRILMASI

İşveren, durdurma sebeplerini gidermek için mühürlerin geçici olarak kaldırılması talebini dilekçeyle Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Bölge Müdürlüğü’ne iletirse, talep üzerine toplanan Komisyon, gerekirse süre de belirleyerek mühürlerin kaldırılmasına karar verir, mühürler müfettiş tarafından sökülür.

Durumu belirleyen bir tutanak düzenlenir. İlgili belgeler Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Bölge Müdürlüğü’nde saklanır.

D- DURDURMA KARARININ KALDIRILMASI

İşverence, işin durdurulmasına dair kararda, çalışanların yaşamı için tehlikeli olduğu belirtilen hususların giderildiğinin Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Bölge Müdürlüğü’ne bildirilmesi halinde, Bakanlık İş Müfettişi’nce durum derhal incelenir ve sonuç raporla Komisyon’a bildirilir. Komisyon, tehlikeli halin giderilip giderilmediğine göre, durdurma kararının kaldırılmasına veya sürdürülmesine karar verecektir.

Karar işverene tebliğ edilmelidir.

E- KAPATMA KARARININ UYGULANMASI

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Bölge Müdürü, kapatma kararını bir yazıyla işyerinin bağlı bulunduğu mülki amire gönderir. Mülki amirin emri üzerine, güvenlik kuvvetlerince, çalışmadan alıkonulacak tedbirler alınarak işyeri kapatılır ve mühürlenir.

İşin kısmen veya tamamen durdurulmasına, işyerinin kapatılmasına karar verildiği sırada, işveren, durdurma veya kapatma sebeplerini gidermek için çalışma talebinde bulunursa, çalışma yapılacak yerler mühürlenmez. Durumu belirleyen bir tutanak düzenlenerek ilgili Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Bölge Müdürlüğü’ne gönderilmelidir.

F- İŞYERİNİN GEÇİCİ OLARAK AÇILMASI

İşverenin, kapatma sebeplerini gidermek amacıyla yapacağı çalışmalar için işyerinin açılmasını ilgili Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Bölge Müdürü’nden yazılı olarak istemesi halinde, talep mülki amire intikal ettirilmelidir. Mülki amirce verilecek emir üzerine, üretim yapılmamak şartıyla güvenlik kuvvetlerince işyeri geçici olarak açılacaktır.

G- KAPATILAN İŞYERİNİN AÇILMASI

İşveren tarafından, kapatılan işyerinde kapatmaya gerekçe teşkil eden noksanlıkların giderildiğinin, ilgili Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Bölge Müdürlüğü’ne bildirilmesinden sonra durum Bakanlık İş Müfettişi’nce derhal incelenecektir. İş Müfettişi incelemesinin sonucunu raporla Komisyon’a bildirmelidir. Komisyon, konuyu görüşerek kapatma kararının kaldırılmasına veya devamına karar verir. Karar işverene tebliğ edilmeli ve mülki amire bildirilmelidir.

Kapatma kararının kaldırılması durumunda, mülki amirin emri üzerine, güvenlik kuvvetlerince mühür sökülerek işyeri açılır. Durumu belirleyen bir tutanak düzenlenerek ilgili Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Bölge Müdürlüğü’ne gönderilmelidir.

H- ACİL HALLERDE YAPILACAK İŞLEMLER

Çalışanların hayatı için tehlikeli olan husus, işin durdurulması veya işyerinin kapatılması kararının alınmasına kadar geçecek süre beklenmeden tedbir alınmasını gerektirecek nitelikte ise, Bakanlık İş Müfettişi tarafından durumu ve alınması gereken tedbirlerin niteliğini belirten bir rapor düzenlenir, birer örneği mülki amire, ilgili Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Bölge Müdürü’ne ve işverene verilir.

Mülki amirin emriyle güvenlik kuvvetlerince tehlikeyi giderecek tedbirler alınır. Durumu belirleyen bir tutanak düzenlenip ilgili Bölge Müdürlüğü’ne gönderilmelidir.

Bölge Müdürü, Komisyonu tehlikenin niteliğine göre, işin kısmen veya tamamen durdurulmasına ya da işyerinin kapatılmasına karar vermek üzere derhal toplantıya çağırmalıdır.

Durum, Bakanlık İş Müfettişi tarafından, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Teftiş Kurulu Başkanlığı’na bildirilecektir.

IV- DURDURMA VEYA KAPATMA KARARINA İTİRAZ

Durdurma veya kapatma kararına karşı, işverenin yerel iş mahkemesinde altı iş günü içinde, itiraz hakkı vardır.

İş mahkemesine itiraz, işin durdurulması veya işyerinin kapatılması kararının uygulanmasını durdurmaz.

Mahkeme itirazı öncelikle görüşür ve altı iş günü içinde karara bağlar. Kararlar kesindir.

İş mahkemelerinin, işin durdurulması kararlarının kaldırılmasına dair kararları, ilgili Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Bölge Müdürü’nce yerine getirilir; işyerinin kapatılması kararlarının kaldırılmasına dair kararları ise, ilgili Bölge Müdürlüğü’nce mülki amire intikal ettirilir. Mülki amirin emriyle işyeri güvenlik kuvvetlerince açılır.

Bunlara dair tutanaklar ilgili Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Bölge Müdürlüğü’nde saklanır.

V- SONUÇ

İş Kanunu kapsamındaki işyerlerine uygulanacak olan, “İşyerlerinde İşin Durdurulmasına veya İşyerlerinin Kapatılmasına Dair Yönetmelik”, ayrıntılı düzenlemeler içermektedir. Unutulmamalıdır ki, iş sağlığı ve güvenliği hükümlerine sadece ödenecek ceza ve tazminat açısından değerlendirilmemelidir. “Önlemek ödemekten daha ucuz ve insancıldır”. Ayrıca belirtmek gerekir ki, bir işyerinin kurulmasına ve işletilmesine izin verilmiş olması 4857 sayılı İş Kanunu’nun 78. maddesi gereği çıkarılması gereken sağlık ve güvenlik tüzük ve yönetmelik hükümlerinin uygulanmasına hiçbir zaman engel olamayacaktır.
--------------------------------------------------------------------------------

*             Kamu Yönetimi Uzmanı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Müfettişi

(1)         05.03.2004 tarih ve 25393 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.

[2]           İşyerlerinde İşin Durdurulmasına veya İşyerlerinin Kapatılmasına Dair Yönetmeliğin geçici 1. maddesine göre, işçi ve işveren kuruluşları, temsilci seçimlerini, Yönetmeliğin yürürlüğe girdiği günü (Yönetmelik 05.03.2004 tarihinde yürürlüğe girmiştir). Takip eden 90 gün içinde yapmak ve ilgili Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Bölge Müdürlükleri’ne bildirmek mecburiyetindedirler. Bakanlar Kurulu’nun 26.04.1987 tarihli ve 87/11798 sayılı kararıyla yürürlüğe konulmuş olan İşyerlerinde İşin Durdurulmasına veya İşyerlerinin Kapatılmasına Dair Tüzük hükümlerine göre seçilmiş olan işçi ve işveren kuruluşları temsilcileri yeni seçim yapılıncaya kadar görevlerine devam ederler.