4958 Sayılı Yasa İle Sosyal Sigortalar Kurumu İdari Para Cezası Uygulamasında Yapılan Değişiklikler
Resul KURT

Bu Makale Diyalog Dergisinin Kasım 2003 Sayısında (Sayı:187), Sayfa: 166-176 yayınlanmıştır.

I.GİRİŞ
Sosyal Sigortalar Kanununda belirtilen yükümlülüklerini yerine getirmeyen işverenler hakkında 506 sayılı Kanunun değişik 79. ve 140. maddeleri hükümlerine göre idari para cezası uygulanmaktadır. İdari para cezası uygulanması ile  işverenlerin mevzuata uymalarının sağlanması amaçlanmıştır.

29.07.2003 tarih ve 4958 sayılı Sosyal Sigortalar Kurumu Kanunu[1] ile 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanununa göre uygulanacak idarî para cezalarında önemli değişiklikler yapılmıştır. Bu yazımızda, 506 sayılı Kanunla getirilen yükümlülüklere uymayan işverenlere uygulanacak idari para cezalarında 4958 sayılı Kanunla yapılan değişiklikler incelenmiştir.

II. 4958 SAYILI YASA İLE İDARİ PARA CEZASI UYGULANMASINDA YAPILAN DEĞİŞİKLİKLER
506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanununun 140. maddesinde hangi durumlarda idari para cezası uygulanacağı belirtilmektedir. Ancak 4958 sayılı yasa ile 06.08.2003 tarihinden geçerli olmak üzere idari para cezalarına ilişkin 140. maddede önemli değişiklikler yapılmıştır.

A.İŞYERİ BİLDİRGESİNİN SÜRESİNDE VERİLMEMESİ NEDENİYLE İDARİ PARA CEZASI UYGULANMASI
4958 sayılı yasanın 26. maddesiyle, 506 sayılı yasanın 8.maddesinin birinci fıkrasında yer alan "işçi çalıştırmaya başlayacağı tarihten önce" ibaresi, "en geç sigortalı çalıştırmaya başladığı tarihte" şeklinde değiştirilmiştir. Buna göre, 06.08.2003 tarihinden geçerli olmak üzere işverenler, örneği Sosyal Sigortalar Kurumunca hazırlanacak işyeri bildirgesini en geç sigortalı çalıştırmaya başladığı tarihte kuruma doğrudan vermek veya iadeli taahhütlü olarak göndermekle yükümlü tutulmuştur.

06.08.2003 tarihinden geçerli olmak üzere işyeri bildirgesinin en geç sigortalı çalıştırmaya başladığı tarihte ilgili sigorta il/sigorta müdürlüğüne verilmemesi halinde 3aşamalı idari para cezası uygulanması öngörülmüştür. Buna göre;

1-Bilanço esasına göre defter tutmak zorunda olanlar için üç aylık asgari ücret tutarında,

2-Diğer defterleri tutmak zorunda olanlar için iki aylık asgari ücret tutarında,

3- Defter tutmakla yükümlü olmayanlar için bir aylık asgari ücret tutarında,

olduğu hükme bağlanmıştır.

Bu düzenleme gereğince, bilanço esasına göre defter tutmak zorunda olan işverenler için üç aylık asgari ücret, diğer defterleri tutmak zorunda olanlar için iki aylık asgari ücret, defter tutmakla yükümlü olmayan işverenler için de bir aylık asgari ücret tutarında idari para cezası uygulanacaktır.

506 sayılı Kanunun 140 ıncı maddesinin (a) fıkrası uyarınca idari para cezası verilirken; işverenlerin defter tutmak zorunda olup olmadıklarının, defter tutmak zorunda iseler, ilgili kanunlara göre tutmak zorunda oldukları defterlerin türünün bilinmesi gerektiğinden, işyeri bildirgelerinin verilmesi sırasında bu bildirgenin sağ üst kısmına bu konuda şerh konulması gerekmektedir.

B. SİGORTALI İŞE GİRİŞ BİLDİRGESİNİN SÜRESİNDE VERİLMEMESİ NEDENİYLE İDARİ PARA CEZASI UYGULANMASI
4958 sayılı yasanın 51. maddesiyle, 506 sayılı yasanın 140.maddesinde 06.08.2003 tarihinden geçerli olmak üzere yapılan değişiklikle 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanununun 9. maddesinde belirtilen sigortalı işe giriş bildirgesini yasal süresi içinde Kuruma vermeyenlere, her bir sigortalı için aylık asgari ücret tutarında, bildirilmeyen sigortalıların çalışma izninin olmaması durumunda asgari ücretin iki katı tutarında idari para cezası uygulanacağı hükme bağlanmıştır.

08.09.1999 tarihli Resmi Gazetede yayınlanan 4447 sayılı Kanunla 506 sayılı Kanunun 9. maddesinde yapılan değişiklikle, işverenler (istisnai bazı durumlar dışında), çalıştıracağı kimseleri işe başlatmadan önce örneği Sosyal Sigortalar Kurumunca hazırlanacak işe giriş bildirgeleriyle Sosyal Sigortalar Kurumuna doğrudan bildirmekle veya bu belgeleri posta yoluyla iadeli taahhütlü veya APS ile göndermekle yükümlü tutulmuştur.

Sigortalı işe giriş bildirgesinin, yasal süresinde SSK’na verilmemesi durumunda 506 sayılı Kanunun 4958 sayılı Kanunla değişik 140. maddesi 1. fıkrası (b) bendi uyarınca belge verme süresinin son gününde geçerli asgari ücret tutarında idari para cezası uygulanması gerekmektedir.

Ancak, önceki düzenlemelerden farklı olarak bildirilmeyen sigortalıların çalışma izninin olmaması durumunda (yabancı uyruklu işçiler için çalışma izninin alınmamış olması halinde)  asgari ücretin iki katı tutarında idari para cezası uygulanacağı belirtilmiştir.

C. SİGORTA PRİM BELGELERİNİN VERİLMEMESİ NEDENİYLE İDARİ PARA CEZASI UYGULANMASI
4958 sayılı Yasanın 37. maddesi ile değişik 506 sayılı Kanunun 79. maddesinin 1. fıkrasında; işverenler, bir ay içinde çalıştırdığı sigortalının sigorta primleri ve destek primi hesabına esas tutulan kazançlar toplamı ve prim ödeme gün sayıları ile bu primleri gösteren ve örneği yönetmelikle belirlenen asıl veya ek belgeleri ait olduğu ayı veya dönemi takip eden ayın sonuna kadar Kuruma vermekle ve Kurumca istenilmesi halinde iş yeri kayıtlarını ibraz etmekle veya sigortalı çalıştırmadığı takdirde, bu hususu sigortalı çalıştırmaya son verdiği tarihten itibaren bir ay içinde yazılı olarak Kuruma bildirmekle yükümlü tutulmuştur.

4958 sayılı yasanın 51. maddesiyle, 506 sayılı yasanın 140.maddesinde 06.08.2003 tarihinden geçerli olmak üzere yapılan değişiklikle; 506 sayılı Kanunun 79 uncu maddesinin birinci fıkrası uyarınca verilmesi gereken belgeleri (aylık sigorta primleri bildirgesi, dört aylık sigorta primleri dönem bordrosu ve aylık sosyal güvenlik destek primi bordrosu) süresinde Kuruma vermeyenlere, her bir fiil için aylık asgari ücretin üç katını geçmemek kaydıyla belgenin;

1) Asıl nitelikte olması halinde belgede kayıtlı sigortalı sayısı başına aylık asgari ücretin 1/5'i tutarında,

2) Ek belge niteliğinde olmasıdurumunda sigortalı sayısına bakılmaksızın aylık asgari ücretin 1/8'i tutarında,

3) Hiç belge vermeyenlere ise sigortalı sayısı üzerinde durulmaksızın her ay için  aylık asgari ücretin üç katı tutarında,

önceden yazılı ihtar yapılması şartına bağlı kalınmaksızın idari para cezası uygulanacaktır.

Bu belgelerden, dört aylık sigorta primleri bordrolarının yasal süresi dışında verilmesi halinde idari para cezası verilmeyeceği SSK Başkanlığının27.06.2003 tarihli, 12-124 Ek sayılı Genelgesinde açıklanmış ise de, 506 sayılı Kanunun 79. maddesinin değiştirilmeden önceki birinci fıkrasında yer alan “……… prim belgeleri………..” ibaresi, 4958 sayılı Kanun ile bu defa “………. asıl veya ek belgeleri……..” şeklinde değiştirilmiş olduğundan, 4958 sayılı Kanunun yürürlüğe girdiği 06.08.2003 tarihinden sonraki dönemlere ilişkin olmak üzere düzenlenecek dört aylık sigorta primleri bordolarının yasal süresi dışında verilmesi halinde de idari para cezası uygulanacaktır.  Bununla birlikte, söz konusu bildirge ve bordolardan dolayı verilmesi gereken idari para cezasının miktarı, öncelikle  bu belgelerin niteliği (asıl veya ek olarak) ve verilen belgelerdeki sigortalı sayısı dikkate alınarak hesaplanacaktır. Diğer taraftan, 140 ıncı maddenin (c) fıkrasındaki değişikliğe istinaden bundan böyle “ek” nitelikte verilecek belgelerin her biri için; sigortalı sayısı, prime esas kazanç tutarının cüz’i Kurum alacağının altında olması gibi hususlar üzerinde durulmaksızın, fiil tarihindeki aylık asgari ücretin 1/8’i tutarında idari para cezası verilecektir.[2]

Örneğin, 2003/Eylül ayında (yasal süresi dışında) sadece prime esas kazanç tutarı 5.000.000.- matrahlı “ek” aylık sigorta primleri bildirgesi verilmesi durumunda, işverene, 306.000.000. x 1/8= 38.250.000.-lira tutarında idari para cezası verilecektir.  2003/Mayıs ayı için düzenlenen aynı mahiyetteki ek bildirgenin 4958 sayılı Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten sonra verilmesi halinde ise 30.05.2000 tarihli, 034/400114 sayılı genel yazının yürürlükte olduğu bir aya ilişkin olması nedeniyle idari para cezası uygulanmayacaktır. Öte yandan, ceza hukukunun bir prensibi olarak yeni düzenlemelerin failin lehine bir durum getirmesi halinde, düşürülen ceza tutarlarının uygulanması gerektiğinden, 06.08.2003 tarihinden önceki sürede işyeri bildirgelerinden dolayı daha düşük tutarda ceza uygulamasında olduğu gibi, 4958 sayılı Kanunun yürürlüğe girdiği 06.08.2003 tarihinden önceki aylarda “asıl” veya “ek” bildirge ve bordolar için henüz ceza verilmemiş ise, önceki aylar için bu tarihten sonra uygulanacak idari para cezalarında da daha az olan yeni miktarlar uygulanacaktır.

506 sayılı Kanunun 4958 sayılı Kanun ile değiştirilen 140 ıncı maddesinin (c) fıkrasının 3 üncü maddesi ile getirilen yeni hüküm ile, bildirge veya bordoları hiç vermeyen işverenlere ve varsa aracılara, her bir belgeden dolayı sigortalı sayısı üzerinde durulmaksızın ayrı ayrı olmak üzere aylık asgari ücretin üç katı tutarında idari para cezası verilmesi öngörülmüştür. Bu durumda, sigortalı çalıştırıldığının tespit edilmesi üzerine gerek sonradan tescil edilen işyerleri, gerekse tescilli olduğu halde (faal) hiç belge verilmeyen işyerlerinden dolayı kanunun bu hükmü uyarınca işverenlere her bir belge için ayrı ayrı olmak üzere aylık asgari ücretin üç katı tutarında idari para cezası uygulanacaktır. Örneğin, SSK Başkanlık Sigorta Müfettişi veya Sigorta Yoklama Memurunca yapılan durum tespiti sonucunda işyerinde çalıştırılan sigortalıların tümünün veya bir kısmının Kurumumuza hiç bildirilmediklerinin anlaşılması üzerine, prim belgelerinin bu hususta düzenlenecek tutanak tarihinden önce verilmemiş olduğu nazara alınarak işverene veya ilgili aracıya, belgelerin asıl veya ek nitelikte olup olmadığına bakılmaksızın, 506 sayılı Kanunun 140 ıncı maddesinin (c) fıkrasının 3 üncü bendi uyarınca her bir belgeden dolayı asgari ücretin üç katı tutarında idari para cezası verilecektir.  Yani, tutanakla çalıştıkları saptanan sigortalılar ile ilgili asıl veya ek nitelikteki  belgelerin verilmesi hususunda işverene veya ilgili aracıya bir ay süreli bir tebligat yapılması üzerine söz konusu asıl veya ek belgelerin bu süre içinde verilmesi durumunda bile, idari para cezası asgari ücretin üç katı üzerinden tahakkuk ettirilecektir.  İşeri kayıtlarından yapılacak tespitler ile kamu kurum ve kuruluşlarından alınacak yazılardan işyerlerinde sigortalı çalıştırıldığının bildirilmesi halinde de aynı şekilde işlem yapılacaktır.[3]

Ancak, bu uygulama sırasında, hiç belge verilmemesi fiilinin, 4958 sayılı Kanunun yürürlüğe girdiği 06.08.2003  tarihinden önceki sürede gerçekleşmiş olması halinde, bu fiillere asgari ücretin iki katı tutarında idari para cezası uygulanacaktır.

İşyerlerinde denetim yapılmaksızın, öteden beri çalıştırılan sigortalıların tümünü SSK’na bildirdiği halde, herhangi bir aya veya döneme ilişkin “asıl” nitelikteki belgelerini SSK’na vermediği sigorta müdürlüğünce anlaşılan işverenlere ve varsa aracılara, öncelikle iadeli taahhütlü olarak bir yazı gönderilerek bu belgelerin 15 gün içinde verilmesinin istenilmesi, belgelerin yazıda belirtilen bu süre içinde verilmesi durumunda 140 ıncı maddenin (c) fıkrasının 1 inci bendine göre idari para cezası uygulanması, belgelerin istenilen süre geçirildikten sonra verilmesi veya hiç verilmemesi halinde ise, bu kez aynı fıkranın 3 üncü bendine göre (aylık asgari ücretin üç katı tutarında) idari para cezası tahakkuk ettirilmesi gerekmektedir. İhale konusu işlerle inşaat işlerinden dolayı yapılan asgari işçilik bildirimi incelemelerinde, SSK Başkanlığının 16-118 ek sayılı genelgesi gereğince yapılacak ön değerlendirme sonucunda SSK’na yeterli işçilik bildirilmemesi üzerine Başkanlık Sigorta Müfettişlerince yapılan inceleme neticesinde SSK’na bildirilmediği tespit olunan asgari işçilik tutarının, ilgili olduğu aylar belirlenmiş ise bu aylara, belirlenememiş ise faaliyette bulunulan son aya maledilmesi ve ilişkilendirilecek ay veya aylara ait asıl ya da ek belgelerin Kurumumuza hiç verilmemiş olması nedeniyle bu belgelerin her biri için aylık asgari ücretin üç katı tutarında idari para cezası uygulanması gerekmektedir.[4]   

D. İŞYERİ KAYITLARININ VE BELGELERİNİN İNCELEMEYE SUNULMAMASI VEYA VERİLEN PRİM BELGELERİNİ DOĞRULAMAMASI NEDENİYLE İDARİ PARA CEZASI UYGULANMASI
506 sayılı Kanunun değişik 79. ve Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliğinin 26. maddesi uyarınca, işveren ve aracılar, Kuruma verdikleri aylık sigorta primleri bildirgeleri, dört aylık sigorta primleri bordroları ve aylık sosyal güvenlik destek primi bordrosunda yazılı olanlara ilişkin defter ve belgeleri on yıllık zamanaşımı süresi içinde gerektiğinde istenilmesi halinde Kurumun ilgili sigorta müfettişine göstermekle yükümlüdürler. Defter ve belgeler 506 sayılı Kanunun 132. maddesi gereğince 7201 sayılı Tebligat Kanununa göre istenilebileceği gibi, işveren, işveren vekili veya aracı ile düzenlenecek tutanakla da istenebilecektir.[5]

Yapılacak tebligat üzerine, defter ve belgeler, Kuruma ya da incelemeyi yapacak ilgili sigorta müfettişinin tebligatta gösterdiği adrese getirilecektir. Ancak, işveren veya aracı tarafından defter ve belgelerin işyerinde ya da belge ile kanıtlanması kaydıyla işletme merkezinde, işletme merkezi bulunmuyorsa kanuni ikametgahında incelenmesi yazılı olarak istenir veya bu istek bir tutanakla tespit edilir ve ilgili sigorta müfettişince de teftişe elverişli bulunursa, inceleme orada yapılabilir.

İşveren, işveren vekili veya aracı tarafından haklı bir sebep ileri sürülerek istenilen mehil süresi sigorta müfettişince belirlenir. Zamanaşımının söz konusu olduğu hallerde mehil süresine ilişkin istekler kabul edilmemektedir.

Defter ve belgelerin gösterilmeyeceği, gösterilemeyeceği veya mevcut olmadığı işveren, işveren vekili veya aracı tarafından yazılı olarak bildirildiği ya da bu durum sigorta müfettişince bir tutanakla tespit edildiği takdirde, ilgililere süre verilmesi hususunda ayrıca tebligat yapılmamaktadır.

Kurumun ilgili sigorta müfettişince defter ve belgelerin ibrazı hususunda yapılacak tebligata rağmen 15 gün ya da haklı bir sebep ileri sürülerek yazılı istekte bulunulması veya bu durumun ilgililerin şahsen başvurusu ile bir tutanakla tespiti üzerine sigorta müfettişince verilen mehil süresi içinde gösterilmemesi veya 15 günlük sürede ya da mehil süresi içinde gösterilmekle beraber Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliğinde belirtilen usul ve esaslara uygun olarak dü­zenlenmediğinin anlaşılması durumunda, defter ve belgeler için 506 sayılı Kanunun değişik 140. maddesinin 1. fıkrasının (d) bendi hükmü uyarınca idari para cezası uygulanacaktır.

Ayrı ayrı incelenen işveren ve taşeron kayıtlarının ibraz edilmeme veya geçersizlik durumlarında, idari para cezası işveren ve taşeron için ayrı ayrı tahakkuk ettirilmektedir. Yine, aynı işverene ait değişik işyerlerinden dolayı kayıt ibraz edilmemesi veya geçersizlikhalinde her bir işyeri için ayrı ayrı idari para cezası uygulanacaktır.

Buna göre, Yapılacak tebligata rağmen 15 gün içinde ya da haklı bir sebep ileri sürülerek yazılı istekte bulunulması veya bu durumun ilgililerin şahsen başvurusu ile bir tutanakla tespiti üzerine verilen mehil süresi içinde gösterilmeyen defter ve belgeler daha sonra ibraz edilirse gerekli inceleme yapılır. Ancak, bu durumda ilgililer hakkında 506 sayılı Kanunun değişik 140. maddesinin 1. fıkrasının (d) bendi hükmü uygulanır.

4958 sayılı yasanın 51. maddesiyle, 506 sayılı yasanın 140.maddesinde işyeri kayıtlarının ve belgelerinin incelemeye sunulmamasına ilişkin idari para cezası esas olarak korunmuş, ancak 06.08.2003 tarihinden geçerli olmak üzere yapılan değişiklikle, işyeri kayıtlarının ve belgelerinin tümünü 15 gün ya da haklı bir sebep ileri sürülerek yazılı istekte bulunulması veya bu durumun ilgililerin şahsen başvurusu ile bir tutanakla tespiti üzerine sigorta müfettişince verilen mehil süresi içinde ibraz etmekle birlikte, Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliğinde belirtilen usul ve esaslara uygun olarak düzenlemeyenlere, her bir geçersizlik hali için (ibraz edilmemesi üzerine uygulanan miktarları aşmamak kaydıyla) aylık asgari ücretin yarısı tutarında idari para cezası uygulanması öngörülmüştür. 506 sayılı yasanın 4958 sayılı yasanın 51. maddesiyle değişik 140.maddesinde göre;

“d) Defter ve belgeleri ibraz etme yükümlülüğünü Kurumca yapılan yazılı ihtara rağmen onbeş gün içinde mücbir sebep olmaksızın yerine getirmeyenlere;

1) Bilanço esasına göre defter tutmakla yükümlü iseler aylık asgari ücretin oniki katı tutarında,

2) Diğer defterleri tutmakla yükümlü iseler aylık asgari ücretin altı katı tutarında,

3) Defter tutmakla yükümlü değil iseler aylık asgari ücretin üç katı tutarında,

Defter ve belgelerinin tümünü bu bentte belirtilen süre içinde ibraz etmekle birlikte, yönetmelikte belirtilen usul ve esaslara uygun olarak düzenlemeyenlere, her bir geçersizlik hali için, ibraz edilmemesi üzerine uygulanan miktarları aşmamak kaydıyla aylık asgari ücretin yarısı tutarında”

idari para cezası uygulanacaktır.